Provincia
Pazos de A Coruña
71 casas catalogadas repartidas por 38 concellos. 11 cuentan con alguna figura de protección.
- Concellos con pazo
- 38
- Concello con más
- Arzúa · 8
- Con ficha propia
- 8
- Con siglo documentado
- 2
Por qué A Coruña reúne más pazos que ninguna otra provincia
Setenta y una casas catalogadas, repartidas por treinta y ocho concellos: cuatro de cada diez pazos gallegos documentados aquí están en esta provincia. La razón no es que se construyera más, sino que aquí coincidieron las tres cosas que sostenían una casa señorial: la mitra compostelana como mayor propietaria de foros del noroeste, un litoral con puertos que daban salida al vino y al pescado, y una red de villas con mercado semanal a la que esas rentas llegaban convertidas en dinero.
El reparto interno lo confirma. Arzúa concentra ocho casas y Melide cinco, dos concellos contiguos por los que pasa el Camino Francés y que fueron durante siglos el paso obligado del comercio hacia Compostela. O Pino, entre ambos y Santiago, suma otras cuatro. Fuera de ese corredor la distribución se aplana enseguida: veintiún concellos aparecen con una sola casa.
Compostela, o la casa señorial como dirección urbana
Santiago de Compostela figura con cuatro, y son de otra especie. No son casas de labranza con patio y hórreo, sino residencias urbanas de familias que necesitaban estar cerca del cabildo: el Colexio de Santiago Alfeo, el Pazo de San Lourenzo de Trasouto, el Pazo de Fondevila. Tres de las once figuras de protección de la provincia derivan precisamente de estar dentro del casco histórico declarado Patrimonio de la Humanidad, y no de una declaración propia del edificio.
Lo que se ve aquí y no en otras provincias
La costa da una variante que no aparece tierra adentro: la casa con galería acristalada, que en los concellos de las Rías Altas resuelve el problema de tener luz sin tener viento. Y la torre bajomedieval sobrevive con más frecuencia que en el sur – Torre de Balbén, Torre de Santa Cruz, las Torres de Cereixo –, porque las guerras irmandiñas del siglo XV derribaron aquí menos fortalezas de las que la tradición supone, y varias se reconstruyeron como vivienda en lugar de abandonarse.
Once casas cuentan con alguna figura de protección, entre ellas dos que están en la Lista Vermella del patrimonio en riesgo. Es una proporción baja para el volumen de la provincia, y se explica por la misma causa que el resto: cuantas más casas hay, mayor es la parte del conjunto que nunca llegó a tramitarse.
Qué se sabe con fecha y qué se atribuye por estilo
De las setenta y una casas de A Coruña, solo dos traen en el registro una fecha de construcción documentada. Para el resto lo que consta es la atribución por estilo, que sitúa la mayoría entre los siglos XVI y XVIII pero no compromete un año. Esta guía prefiere dejar la casilla vacía antes que poner un siglo sin fuente, de modo que una ficha sin fecha no significa que el edificio sea moderno: significa que nadie lo ha fechado por escrito en el registro del que procede el dato.
Ocurre lo mismo con el uso actual. Varias de estas casas funcionan hoy como alojamiento, finca de celebraciones o explotación agrícola, y cuando ese dato consta aparece en su ficha. Donde no aparece, no es que la casa esté cerrada ni abandonada: es que no hay un registro público que lo diga, y el camino corto para averiguarlo sigue siendo el concello.
Todos los pazos de A Coruña
-
Casa da Serea
- Casa de Lago
-
Colexio de Santiago Alfeo Protegido
-
Pazo da Cerca
-
Pazo da Mercé
- Pazo da Mercé
-
Pazo da Pena do Ouro
-
Pazo da Peregrina
-
Pazo da Ribeira
-
Pazo das Covadas
-
Pazo das Torres de Cereixo Protegido
- Pazo das Torres do Comareiro
-
Pazo de Abeledo
- Pazo de Amarante de Santiago de Compostela Protegido
-
Pazo de Anceis
-
Pazo de Antequeira
-
Pazo de Anzobre
-
Pazo de Armuño
- Pazo de Arretén
- Pazo de Baldomir
-
Pazo de Barral
- Pazo de Bascuas
-
Pazo de Bergondo
- Pazo de Bermás
- Pazo de Brandeso
- Pazo de Castañeda
-
Pazo de Esperante
- Pazo de Ferraces
- Pazo de Ferreiros
- Pazo de Figueiras
-
Pazo de Figueiroa
- Pazo de Figueroa
-
Pazo de Fondevila Protegido
-
Pazo de Galegos (Frades)
-
Pazo de Goiáns Protegido
- Pazo de Golán
-
Pazo de Guyatt
-
Pazo de Lanzós
-
Pazo de Leboráns
-
Pazo de Lestrobe
-
Pazo de Liñares
-
Pazo de Lobagueiras
-
Pazo de Lóngora
- Pazo de Medín
-
Pazo de Meirás Protegido
-
Pazo de Mondoi
-
Pazo de Montecelo
-
Pazo de Montes Claros
- Pazo de Nebra
- Pazo de Orxal
- Pazo de Outerio
-
Pazo de Présaras
-
Pazo de San Lourenzo de Trasouto Protegido
- Pazo de Sandrenzo
- Pazo de Santa María de Melide
- Pazo de Santa María de Vigo
- Pazo de Sedor
-
Pazo de Soesto
- Pazo de Tarrío
-
Pazo de Trasariz
-
Pazo de Vilacova
- Pazo de Vilar de Ferreiros
-
Pazo de Vilar de Francos
- Pazo do Casal Protegido
-
Pazo do Faramello
-
Pazo do Picón Protegido
- Pazo do Ribeiro
- Pazo do Vilar
-
Torre de Balbén Protegido
-
Torre de Santa Cruz Protegido
- Pazo de Galegos
Fotografías, vía Wikimedia Commons: Casa da Serea: Estevoaei, CC BY-SA 4.0 · Colexio de Santiago Alfeo: LIMIARculturalocal, CC BY-SA 2.0 · Pazo da Cerca: Miguel Branco, CC BY-SA 4.0 · Pazo da Mercé: Nemigo, CC0 · Pazo da Pena do Ouro: José Antonio Gil Martínez, CC BY 2.0 · Pazo da Peregrina: Xosema, CC BY-SA 4.0 · Pazo da Ribeira: Miguel Branco, CC BY-SA 4.0 · Pazo das Covadas: Nemigo, CC0 · Pazo das Torres de Cereixo: amaianos from Galicia, CC BY 2.0 · Pazo de Abeledo: Nemigo, CC0 · Pazo de Anceis: Nemigo, CC0 · Pazo de Antequeira: Sorruno, CC BY-SA 4.0 · Pazo de Anzobre: Nemigo, CC0 · Pazo de Armuño: Nemigo, CC0 · Pazo de Barral: Miguel Branco, CC BY-SA 4.0 · Pazo de Bergondo: Vanbasten 23, CC BY-SA 3.0 · Pazo de Esperante: Miguel Branco, CC BY-SA 4.0 · Pazo de Figueiroa: Xosé Antonio, CC BY-SA 3.0 · Pazo de Fondevila: Stegop, CC BY-SA 3.0 · Pazo de Galegos (Frades): Lameiro, Public domain · Pazo de Goiáns: Dodro, CC BY 4.0 · Pazo de Guyatt: Estevoaei, CC BY-SA 4.0 · Pazo de Lanzós: Nemigo, CC0 · Pazo de Leboráns: amaianos from Galicia, CC BY 2.0 · Pazo de Lestrobe: Certo Xornal from Ribeira, Galicia, España, CC BY 2.0 · Pazo de Liñares: Elisardojm, CC BY-SA 4.0 · Pazo de Lobagueiras: Espinal27, CC BY-SA 4.0 · Pazo de Lóngora: Vilachan, CC BY-SA 3.0 · Pazo de Meirás: Loischantada, CC BY-SA 4.0 · Pazo de Mondoi: Nemigo, CC0 · Pazo de Montecelo: Xosé Antonio, Public domain · Pazo de Montes Claros: Nemigo, CC0 · Pazo de Présaras: Nemigo, CC0 · Pazo de San Lourenzo de Trasouto: Xosema, CC BY-SA 4.0 · Pazo de Soesto: Vanbasten 23, CC BY-SA 3.0 · Pazo de Trasariz: Jose Luis Cernadas Iglesias from Coruña, España, CC BY 2.0 · Pazo de Vilacova: Xosé Antonio, CC BY-SA 3.0 · Pazo de Vilar de Francos: Piquito, CC BY-SA 4.0 · Pazo do Faramello: Iago Pillado, CC BY-SA 4.0 · Pazo do Picón: Castelao, CC BY-SA 4.0 · Torre de Balbén: FirkinCat, CC BY-SA 3.0 es · Torre de Santa Cruz: Vilachan, CC BY-SA 3.0.
Preguntas sobre los pazos de A Coruña
¿Cuál es el pazo más visitado de A Coruña?
Los que están en manos públicas son los que abren con horario regular. Entre los privados, sólo una parte recibe visitas y casi siempre con cita previa.
¿Se pueden ver los jardines sin entrar en la casa?
En muchos casos sí, y es lo habitual: bastantes propiedades abren el jardín y mantienen cerrada la vivienda, que sigue siendo particular.
¿Qué comarca concentra más pazos?
El entorno de Santiago y el valle del Ulla, seguidos por la ría de Betanzos y los concellos de Oleiros, Sada y Bergondo.
¿Hay pazos en la Costa da Morte?
Muy pocos en comparación. La hidalguía rural se asentó donde había renta agraria, y ese litoral daba mucho menos que los valles del interior.